sabato 23 febbraio 2013

Paragoni carpigiani - dialetto Carpi - carpigiano



Paragoni carpigiani
di Mauro D’Orazi
Il testo è stato gentilmente controllato e corretto da Graziano Malagoli e Luisa Pivetti
prima stesura 9-2-2013                                                   V91    set 2016

Voglio riprendere in mano una simpatica ricerca di Stelio Gherardi che nel 1990 pubblicò in “Memorie Novesi”. Cercherò di darne una versione carpigiana. Capita molto spesso anche nel nostro dialetto che, per rendere il senso di una misura, di una qualità superlativa, il carpigiano lo faccia molto volentieri, paragonando questa a un nome che si sottintende possedere quella particolare caratteristica (negativa o positiva che sia) in grado elevato.
A Carpi il superlativo assoluto - issimo - si usa molto di rado; oggi al massimo si può sentire belissim, cativissim, o benissim, ma siamo ai limiti. Si preferiranno infatti espressioni tradizionali articolate del tipo: Bèel cóome al sóol o catìiv cóome al dièevel. Recentemente, nel 2000, il cantautore Andrea Mingardi con la sua celebre canzone in bolognese “Benéssum” ha poi certo contribuito alla diffusione di questa forma superlativa, usata in modo ironico per dire l’esatto contrario.
Solitamente nella descrizione di fatti e situazioni, tutte le parlate dialettali abbondano invece nell’uso ampio del paragone, ottenendo sovente effetti di rara efficacia, usando modi dire anche complessi. Anche Carpi non si sottrae a tale diffuso costume nel parlare. I paragoni sono a volte sottili, a volte arguti, ma anche banali, di difficile interpretazione, legati direttamente all’osservazione della natura, personaggi particolari, o del mondo circostante; in ogni caso comunque sono tutti espressione della grande ricchezza propria idiomatica del linguaggio popolare.
Da notare poi che, accanto a espressioni strettamente locali, non poche delle frasi riportare nel ricco elenco che segue sono largamente diffuse in tante zone d’Italia
Come sempre in tutto il nostro parlare, il termine di raffronto può essere vero, ma anche assurdo o, ironicamente o beffardamente, rappresentare l’esatto contrario di ciò che si dovrebbe esaltare.
Lo sfottò, la presa in giro, la derisione sono sempre in agguato.
Alcuni modi di dire sono diffusi in tutta Italia, altri sono tipici e ristretti solo nella nostra zona.
L’avverbio su cui appoggia il paragone è cóome (come); esso posticipa la qualità, o presunta qualità, e anticipa le metafore di raffronto.
Ma il carpigiano è un idioma ricco e così al posto del cóome si può usare anche l’avverbio damàand, (dall’avverbio di comparazione latino tamquam) che ha lo stesso significato, ma è più “esotico”; oppure in certi casi anche cumpàagn, ch al pèer e l istèss che.

**=M=**

Ho usato, anche io come Gherardi, una base di paragone definita su un solo un vocabolo (aggettivo o participio aggettivato) iniziale, evitando frasi o altre forme verbali, ciò per circoscrivere e delimitare la ricerca; in futuro si potrà però allargare a piacere il terreno di ricerca.
Tale scelta imprime brio e ritmo alla lettura, consentendo un ripetersi divertente, cadenzato e compiaciuto di efficaci battute che spesso strappano un sorriso, talora anche amaro.

Ecco una lunga serie di questi paragoni superlativi con paragoni di riferimento, sia in senso corretto, che ironicamente all’opposto:

  1. Abituèe  cóome      i caan a ’ndèer a pée
  2. Acanìi           “        la chèevra al sèel
  3. Adanèe         “        la chèevra al sèel
  4. Afamèe        “        un lóov, un sunadóor, un comediàant
  5. Aléegher        “        un grill
  6. Alṡéer           “        ’na piùmma, ’na bòlla d savòun, al piòmmb
  7. Amèer          “        la féela, al velèin, al tòosich
  8. Antìigh          “        l’èerca èd Noè, la pissa, al pisèer a maan, i mèsschel èd lèggn,
                              mèssca dal sìss, la balèina da s-ciòop, mé nòona, al mònnd,
                              la tòrr dal ducca Pasarèin, la ṡmèelta, ’na bòtta da siss, al bucalèin
                              sòtta al lèet, ‘na  séeva d chegapùi, al cucòmmbri, la tèera,
                              la marlèetta di uss, la betòonica
  1. Antipaatich    “        al mèel d paansa, agl’urtiighi, pistèer ’na mèerda frèssca
  2. Arabìi           “        un caan
  3. Argiulìi   cóome       un galètt
  4. Arlièe            “        un biss
  5. Arnuvèe        “        ’na mnèestra riscaldèeda
  6. Arvèers         "        ’na brètta, ‘na brètta arvèersa (di più ancora), la cróoṡ di pòss
  7. Avilìi            “        un caan (o un cagnìin) strupasèe
  8. Bagnèe         "        un pulṡèin
  9. Bardèe                 “        un cavàal da féera
  10. Bèel             "        al sóol, un aangel, un fióor
  11. Bèela           “        al cuul dla padèela
  12. Biàanch        "        ’na pèesa lavèeda, un linsóol
  13. Biàanch e ròss “       un pòmm dèelsem
  14. Bliṡgóoṡ        “        ’n’anguìlla, l òoli
  15. Braghèera     “        ‘na perpetua, la vèecia Bachèela
  16. Bruntlòun      “        ’na pgnaata èd faṡóo
  17. Brussch     “  l aṡée
  18. Brutt            “        la faam, la mòort, ’n asidèint, ‘na simmia, al dièevel, al pchèe,
la miṡèeria, i déebit
  1. Bòun    cóome       al paan, ‘na ṡòtta
  2. Buṡièerd       “        Giùuda
  3. Caarergh       “        ’na mòola, un sumèer
  4. Chèeld          "        la ṡòtta
  5. Chèer           “        al sèel, chinèin
  6. Catìiv           "        un spussel, l’Àavstria, al dièevel, un biss, ’na vippra
  7. Caiòun                   "        un ṡdaas da furmintòun,, Minèela, ecc … (innumerevole casistica)
  8. Cèer             “        ’na mnèestra lavèeda, al bròod èd balòos (castagne)
  9. Cèera           “        al pantàan, al paciùugh
  10. Celèest         “        al céel
  11. Cèera           “        al pantaan
  12. Cgnusùu       "        la betòonica, al pondòor
  13. Chiéet          “        un baanch da céeṡa (prima del terremoto … ovvio)
  14. Cicch            "        duu sòold èd furmàai
  15. Còomed       "        trii in ‘na scraana e ’n èeter ch al cuccia pèr gniir su
  16. Concentrèe    “        al pondòor
  17. Còot            “        un piir
  18. Cuciùu          “        un mull
  19. Cumpàagn    “        mè e al Pèepa, mè e al Vèsschev
  20. Cuntèint        “        ’na Paasqua, un Pio, caghèeres adòos in parèint,
un ch al l à faata a lèet, la vèecia Marètta,
un mèerel in bòcca a un gaat
  1. Curióoṡ   cóome     la cumètta, ’na paasra, i turtlèin èd succa
  2. Cuurt            “        un fóogh èd pàaia
  3. D acòord      “        caan e gaat, al dièevel e l’aaqua saanta
  4. Darèint         “        ṡnèer ai persèegh
  5. Decìiṡ               “          un pumpéer
  6. Delichèe        “        ’n arlóoi, ’na dònna in stèet, un turtlèin èd succa
  7. Desfièe         “        un balòun
  8. Diferèint        “        mè e al Pèepa (o al Vèsschev), mè e ‘na bèela dònna
  9. Dóols           “        la méela, la saaba
  10. Dritt             "        un fuuṡ, un rigòun, un òos èd braṡóola
  11. Duur            "        un maṡèggn, un bacalà, al mèerem, un saas, un tedèssch
  12. Éelt              "        ’na picca, ’na picàaia, ’na staanga, ‘na piòopa
  13. Faat             “        al trii d còpp
  14. Faacil           “        masèer un ch al chèega
  15. Fèels            “        Giùuda, un sòold èd curàam, al pistòol(i) di ṡbirr, ’na putaana,
l òor èd Bulòggna, ‘na munèeda a dóo tèssti
  1. Fiàap           “        al cuul d ’na vèecia, la paansa d ’na vèecia
  2. Fiss             “        la bòoṡma (untume per trattare il filati), al furmiighi
  3. Fóora           “        un còpp, un balcòun, un traas, un pèel dla luuṡ
  4. Fòort          “          l aṡée (balsaamich)
  5. Fraanch        “        ’na buṡìa
  6. Frèdd           “        un biff (un ghiacciolo marca BIF), al giàas
  7. Frèssch         "        ’na róoṡa. la ṡòtta da póorch
  8. Fuureb                   "        ’na bènndla, ’na vóolpa, un ṡdaas furmintòun, al péel dal pòorch,
‘na spìa
  1. Galantòmm   “        al sóol
  2. Ghignóoṡ      "        al fumm ind i òoc’, i dii ind al cuul
  3. Graand                   ’na ca, ’na piòopa supersèina, un sòold èd furmàai
  4. Graas           "        un pòorch, al cuul di frèe, un capòun, un òoch, un turdèin
  5. Grèṡṡ           “        la ṡmèelta, al pantàan, ’na bòtta da siss, ‘
na pòumpa da siss faata in ca, al sabiòun
  1. Gròos           “        un vidèel, un bóo
  2. Gustóoṡ        "        al mèel d paansa, un spèin (un dìi) in ’n òoc’, pistèer ’n’urtighèera a
pée nuud, un s-ciàaf a l’òorba, un chèels ind i sgarlèet, na guccia sòtta ‘n’ungia
  1. Ignoràant      “        la ṡmèelta, la mèerda, ‘na sèppa, ’na rèeva, ’na péegra
  2. Imbambìi      “        un tòoch, la sònn, un stóoren
  3. Imberièegh   "        ’na ciòosa
  4. Impalèe        “        un spaveintapaaser
  5. Inamurèe      “        un tòoch, un gaat
  6. Indrée          “        al mulinèel dal caar, la còvva dal pòorch, la cróoṡ di pòss,
                                 da ṡnèer ai pèerṡegh, i mlòun de stèetr aan
  1. Indurminsèe  "        un bricch
  2. Indurmintèe     “        ’n ucaròun
  3. Infìid      cóome       ’na bòtta (che facilmente può perdere liquido)
  4. Infièe          “        un balòun, un ròosp
  5. Inghignóoṡ    “        i s-ciàaf a l’òorba
  6. Ingóord        “        ’na paasra (canèera), ‘na ciòosa
  7. Insaplèe         “          un pulṡèin ind la stòppa
  8. Insiminìi        “          ’na sèppa
  9. Intéer           “        un tróoṡ, un gaat èd piòmmb, un cantarla, un pilètt dal Dòmm
  10. Iṡdìi             “        ’n òoch
  11. Lamintóoṡ     “        ’na gaata in amóor
  12. Lèeder                   “        ’na gaaṡa, un politicàant
  13. Lèint       cóome       ‘na luméega
  14. Lighèe          “          un salàam
  15. Lintìi             "        ’na caagna
  16. Liss              “        l òoli, la ṡmóoia
  17. Lissa            “        ’n uss
  18. Lunngh     cóome    la quaréeṡma, l aan dla faam, la mèssa cantèeda, al Dòom èd Milàan,
                                  un maandegh da bòocia, ’na piòopa supersèina, l aan catìiv
  1. Luntàan              “              da ṡnèer ai pèerṡegh, da mè al Pèepa o la Vesschèv
  2. Luṡèint         “        ’na st(r)èlla
  3. Maat            "        un cavàal, déeṡ, sèint, un cavìcc’, ‘n aṡióol
  4. Maledètt(a)   “        la pissa dal gaat
  5. Mardlèint        “        un pulèer
  6. Mèegher  cóome      ’n uss, un ciòold, un stècch, un stlòun (lamina metallica usata in
       tipografia per distanziare le righe), ’na chèevra, ‘n uss
  1. Mèegra         “        ’na saraaca, un grisèin, un stecadèint, la regiina dègl’aasi
  2. Melnètt         “        i pée dal ciòosi
  3. Mèerd           “        un scalètt (o un bastòun) da pulèer
  4. Mulṡèin         “        ’na piùmma
  5. Móoi            "        un pulṡèin
  6. Néegher        "        un magnàan, al carbòun, un stiss, un caancher, la péeghla,
un fasissta, un mèerel da màacia
  1. Nervóoṡ        “        un biss, unna bissa
  2. Nuud            “        béegh
  3. Onèest                   “        un ṡìo lèeder
  4. Òoreb          “        un quàai, ’na quàaia, ‘na tèelpa, un talpòun
  5. Péeṡ            “        la turètta dal dòom, al piòmmb
  6. Pèera           “        i dii d ’na maan, ‘n uss, un tulèer, ‘n aasa da lavèer,
‘n aasa pialèeda, ‘na tabarèera
  1. Permalóoṡ     “        al fumm
  2. Piàan            “        l’òora (ombra)
  3. Piin              "        ’n óov (frèssch), ’n òoch
  4. Pintiida                   “        ’na Madalèina
  5. Plèe        cóome        ’n óov, al cuul d ’na faravòuna
  6. Pliigh            “        ‘na luméega (lento)
  7. Precìiṡ           “        ’n arlóoi, un dii ind al cuul
  8. Pulìi             “        un spèec’, un bastòun da pulèer, l èelbi dal galèini
  9. Puvrètt                   “        San Quintèin, San Viulèin
  10. Rèer             “        al mòsschi biàanchi, la néev ròssa, al radètt èd Miarèina
  11. Ròss            "        ’na brèeṡa, un piit, la crèssta d un piit,
un pevròun, un pivròun, un compaagno,
un comunissta, un bolsèevich
  1. Ruud            “        un cadnàas ruṡnèint
  2. Rufiàan         “        ’na gaata, ’na putaana
  3. Ruṡnèint        “        un cadnàas, un sinngher
  4. Ṡaal             “        un limòun, al ṡafràan
  5. Saan      cóome      un curàai, un còoren, un pèss,
la sumèera èd Sibari ch la gh à deṡdòot mèel sòtta la còvva
  1. Ṡbatùu                   “        un straas, ’na pèesa lavèeda
  2. Ṡbimmbel      “        un pilètt dal Dòom, un tróoṡ
  3. Sfurtunèe      "        un caan in céeṡa
  4. Segréet         "        l’aaqua di faṡóo, al tròun, ’na tròmmba
  5. Simpaatich    “        al fitt, un dii in ’n òoc’, i s-ciàaf a l’òorba, ’na mèerda
  6. Sincéer         “       al vèin s-cèet
  7. Ṡmòort          “        al lataròun (baco da seta), un straas da lavèer ṡò,
un murtòori, ’na pèesa lavèeda, la paparuccia
  1. Spòorch  cóome     un scalètt da pulèer
  2. Ṡò               “        la cróoṡ di pòss, un caan bastunèe
  3. Sóol             “        un caan
  4. Sóord           “        ’na campaana, ’na succa
  5. Spilòorc’        “        un rabèin stittich
  6. Spòorch        “        un póorch
  7. Spuslèint       “        ’n óov unndeṡ (un uovo indice)
  8. Stittich          “        un rabèin
  9. Stuff             “        ’n èeṡen, un sumèer
  10. Stunèe          “        ’na campaana
  11. Sudèe           “        ’na béestia
  12. Ṡvéelt           "        un marturèel, ’na bènndla, ’na fòllga, un fuulmin ’na léevra
un ṡgarṡarèin, un pèss, un gaat èd piòmmb, ‘na luméega,
un pèss fóora da l’aaqua, la curèera èd Va-lèint (di Valenti),
Fregòoli, un s-ciòoch de scurria,
  1. Sudèe          “        ’na béestia
  2. Sunèe           “        ’na campaana
  3. Sutìil             “        ’na pèela d àai, ’na nèvvla, un stròuns in tèimp èd mèegra
  4. Sutt             “        al cuul d un camèel, ‘na cherpèeda, un limòun sèinsa suugh,
‘na rèeva, in di saldèin èd Sèccia
  1. Taclèint   cóome     al viss-c’ (il vischio)
  2. Tachìss         “        al taclèint dal cudghìin
  3. Testèerd       “        un mull
  4. Testòun        "        un bricch
  5. Tidióoṡ         “        ’na sarabiiga, ’na sinsèela, un muscòun
  6. Tranquìll        “        un baanch da céeṡa (sempre prima del terremoto … ovvio),
un nìi d aṡióo
  1. Tróoia                  “        Dorry  (qualità notoria dell’illustre autore di questo scritto)
  2. Trisst            “        al vèin sutìil
  3. Urdinaari       “        la sivòlla, la ṡmèelta, un cèeso
un blaach d in dè (uno straccio di vestito per i giorni feriali)
  1. Uttil       cóome      i béegh ind al furmèint, ègl’ urtiighi ind l òort,
un spèec’ a ‘n òoreb, fiòoch in sìmma a ‘na brètta èd laana,
un siròot in ‘na gaamba d lèegn -
  1. Vèec’            "        al paan dal cucch, al mònnd, la betòonica, la caléeṡna
  2. Vèecia          “        ’na vaaca vèecia
  3. Véerd           "        l àai, un sedròun, un spicch (spiigh) d àai
  4. Vistìi             “        un sinngher, un catèe, al trii d còpp, un patachìin, ’na scàaia,
un parigìin, un principèin, un buratèin, ’na mariunètta

**=M=**

Altri tipi di paragoni dove il primo termine è più complesso e articolato

·                     Bèvver           cóome         un ludrètt, ’na spuggna
·                     Cantèer                             na siréena
·                     Ciacarèer        “                  un libber stampèe
·                     Crèsser          “                  la saaba a bùier
·                     Cuntèer “                           ’aaqua èd mèelva
·                     Drisèer la crèssta “                un galètt
·                     Èsser             “                  ‘na butṡèina d aṡée
·                     Èsser fóora      cóome         un còpp, un balcòun
·                     Fèer di vèers    “                  un maat
·                     In bulètta        “                  un quàai
·                     L è               cóome         dèer un cunfèet a ’n èeṡen
·                     Magnèer         “                  un bóo, un póorch
·                     Piàanṡer         “                  un ninèin
·                     Piin d sòold      “                  un caan piin d pullghi
·                     Pusèer           cóome         ’na canalètta
·                     S-ciflèer “                 un mèerel
·                     Scriiver          “                  ’na galèina
·                     Vèddr èggh      “                  ‘n òorba gòssa


**=M=**

L’elenco non pretende certo di essere completo ed è sempre suscettibile di integrazioni e correzioni da parte degli appassionati al nostro dialetto. Mandare per email a   dorry@libero.it